Sözleşmelerin çoğunda, sonuna doğru, kimsenin okumadığı bir madde vardır. "Taraflardan biri yükümlülüğünü yerine getirmezse şu kadar ceza öder" diye başlar. Adı cezai şart. Herkes geçer gider.
Sorun şu: o madde, sözleşmedeki en pahalı madde olabilir. Ve ona güvenerek rahat ettiğin şey, senin için çalışmıyor olabilir.
Bu rehber üç bölüm. Henüz imzalamadıysan birinci bölüm. İmzaladıysan ikinci. Karşı tarafa nasıl söyleyeceğini bilmiyorsan üçüncü. Hukuk bilmene gerek yok, sadece kendi sözleşmeni yanına al.
Önce üç şeyi bil
Ceza maddesi hakkında herkesin bildiği ve bilmediği üç şey var. Üçünü de kısa tutuyorum.
Bir: Karşı taraf zarar görmese bile cezayı isteyebilir. Bunu kanun açıkça söylüyor. Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ödenmesi gerekir. Yani "ama onun bir kaybı olmadı ki" cümlesi tek başına seni kurtarmıyor. Ceza, zararın ispatına bağlı değil; bu yüzden zaten sözleşmeye konuyor.
İki: "Abartılıysa hâkim indirir" diye bir güvenlik var. Ama herkeste değil. Kanun hâkime şu yetkiyi veriyor: aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir. Sen istemesen bile. Bu gerçek bir koruma. Ancak Türk Ticaret Kanunu bu korumaya bir istisna koymuş: tacir sıfatıyla borç altına giren kişi, cezanın aşırı olduğunu ileri sürerek indirim isteyemiyor.
Sade Türkçesi şu: sözleşmeyi bir kişi olarak değil, ticari faaliyetin kapsamında, şirketin adına imzaladıysan büyük ihtimalle bu istisnanın içindesin. Yani o güvenlik yastığı sende yok.
Tamamen kapalı bir kapı değil. Yargıtay, ceza tutarının tacirin ekonomik olarak mahvına yol açacak, ticari faaliyetini sürdüremeyecek hale getirecek kadar ağır olması halinde ahlaka aykırılık gerekçesiyle cezanın kısmen veya tamamen iptal edilebileceğini kabul ediyor. Ama bu istisna için iş mahkemeye gidiyor, bilirkişi raporuyla ekonomik yıkımı ispatlaman gerekiyor, ve bu zor bir yol. İmzadan önce tavan koymak bundan çok daha ucuz.
Üç: Şirket olarak imzalamak yanlış değil. Bunu özellikle söylüyorum. Profesyonel görünmek, şirketin üzerinden fatura kesmek, sorumluluğu şirkette tutmak mantıklı hamleler. Sadece yanında gelen bir sonucu var ve kimse onu söylemiyor. Şimdi biliyorsun.
Henüz imzalamadıysan
Ceza maddesini bul. Sonra şu beş şeye bak.
1. TAVAN VAR MI? Cezanın bir üst sınırı yazıyor mu? "En fazla sözleşme bedelinin yüzde X'i" gibi bir cümle var mı? Yoksa: ceza, kazandığın işten büyük çıkabilir. 2. NE İÇİN? Ceza hangi durumda devreye giriyor? Gecikme mi, hiç yapmama mı, gizlilik ihlali mi, her şey mi? "Sözleşmenin herhangi bir maddesine aykırılık" ifadesi varsa: en küçük hata bile cezayı tetikliyor demektir. 3. NASIL HESAPLANIYOR? Sabit tutar mı, günlük mü, olay başına mı? Günlük ceza + tavan yok = en tehlikeli kombinasyon. 4. TEK TARAFLI MI? Ceza sadece sana mı yazılmış, karşı tarafa da mı? Tek taraflıysa pazarlık gücün var: karşılıklı yapılmasını isteyebilirsin. 5. CEZA MI, TAZMİNAT MI, İKİSİ BİRDEN Mİ? Madde "ceza ayrıca zararın tazminini isteme hakkını saklı tutar" diyor mu? Diyorsa ceza tavanın olsa bile ayrıca zarar talebiyle karşılaşabilirsin.
Beş sorudan en önemlisi birincisi. Diğer dördü ne kadar kötü olursa olsun, tavan varsa riskin sınırlı. Tavan yoksa diğer dördü ne kadar iyi olursa olsun risk açık.
Sözleşmeye ekleteceğin tavan cümlesi
Aşağıdaki cümleyi olduğu gibi kullanma; kendi sözleşmene göre uyarlanması gerekir. Ama nasıl bir cümle istediğini karşı tarafa göstermek için başlangıç noktası olarak kullanabilirsin.
"İşbu sözleşme kapsamında [Taraf] aleyhine doğabilecek cezai şartların toplamı, hiçbir halde sözleşme bedelinin yüzde [__]'ini aşamaz. Bu tavan, aynı olaydan kaynaklanan tüm ceza taleplerini kapsar."
İki nokta: "toplamı" kelimesi önemli, çünkü tavan tek olay için değil, tüm cezaların toplamı için olmalı. Bir de "sözleşme bedeli" ifadesi net tanımlanmalı; toplam bedel mi, ödenmiş bedel mi, o ayrımı boş bırakma.
Yüzde kaç olacağı senin pazarlığın. Buraya rakam yazmıyorum, çünkü işin türüne, riskine ve iki tarafın gücüne göre değişir.
Zaten imzaladıysan
Geç kaldın, tavan yok, ceza maddesi ağır. Bitmedi. Kanun bir kapı bırakmış ve o kapı sözleşmede değil, yazışmalarında.
Kural şu: ceza, işin belirli bir zamanda veya yerde yapılmaması için konulmuşsa, yani gecikme cezasıysa, karşı taraf teslimi çekincesiz kabul etmişse artık cezayı isteyemiyor.
Ne demek bu? Sen işi geç teslim ettin. Karşı taraf teslimi aldı, "tamam, eline sağlık" dedi, kullandı, hiçbir itiraz yazmadı. O an, ceza hakkından vazgeçmiş sayılabilir. Çünkü kanun, çekince koymadan kabul etmeyi "cezadan feragat" olarak görüyor.
O yüzden bakılacak yer sözleşme değil, teslim anındaki yazışma.
[ ] İşi geç teslim ettiğinde karşı taraf ne yazdı?
WhatsApp, e-posta, teslim tutanağı, hepsine bak.
[ ] "Aldık, teşekkürler" tarzı bir kabul var mı?
Bu, senin lehine.
[ ] "Aldık ama gecikme için haklarımız saklıdır" tarzı
bir çekince var mı?
Bu, onların lehine. Kapı kapalı.
[ ] Teslim sonrası karşı taraf ödemeye devam etti mi, işi
kullandı mı, yeni iş verdi mi?
Bunlar da çekincesiz kabul yönünde işaret.
[ ] Ceza gerçekten gecikme cezası mı, yoksa başka bir
ihlal için mi?
Bu kapı SADECE gecikme ve yer cezası için geçerli.
Gizlilik ihlali, kalite sorunu gibi cezalarda işlemiyor.Son madde çok önemli, o yüzden tekrar ediyorum: bu kapı sadece "zamanında veya yerinde yapmama" cezaları için. Ceza başka bir şey için konulduysa, çekincesiz kabul seni kurtarmıyor.
Bir de dürüst olmam gereken bir nokta: "yazışma varsa kesin kurtuldun" demiyorum. "Hakkını kaybetmiş olabilir" diyorum. Çünkü sonuç, yazışmanın tam olarak ne dediğine ve somut olaya bağlı. Ama o yazışma senin en güçlü kartın ve çoğu kişi elinde olduğunu bile bilmiyor.
Karşı tarafa nasıl söylenir
En sık gelen soru bu: "Tavan istersem güvenmiyor gibi görünmez miyim?"
Görünmez. Çünkü tavan istemek güven meselesi değil, her iki taraf için öngörülebilirlik meselesi. Doğru cümleyle söylersen karşı taraf bunu profesyonellik olarak okur.
Sade ve doğrudan: "Ceza maddesini gördüm, prensipte sorun yok. Sadece toplam cezaya bir üst sınır ekleyelim ki iki taraf da en kötü durumda ne olacağını baştan bilsin." Karşılıklılık vurgusuyla: "Ceza maddesi tek taraflı yazılmış. Karşılıklı yapalım ve ikimiz için de aynı tavanı koyalım. Böylece adil olur." Standart uygulama vurgusuyla: "Bu tür sözleşmelerde ceza tavanı standart bir madde. Sözleşme bedelinin belli bir yüzdesiyle sınırlayalım, gerisi aynı kalsın."
Üçünün ortak noktası: hiçbirinde "güvenmiyorum", "risk görüyorum", "sizden korkuyorum" yok. Hepsi "iki taraf için de" diyor. Bu cümle, isteği kişisel olmaktan çıkarıyor.
Karşı taraf tavanı reddederse bu da bilgidir. Kendi cezasına tavan koymak istemeyen bir taraf, o cezayı gerçekten kullanmayı planlıyor olabilir.
Bir not: iş sözleşmeleri farklı. Buraya kadar anlattıklarım ticari sözleşmeler için. Şirketle şirket, şirketle freelancer, şirketle ajans arasındaki sözleşmeler. İşçi ve işveren arasındaki iş sözleşmesindeki ceza maddeleri bambaşka bir rejime tabi. Orada işçi aleyhine tek taraflı konulan ceza maddeleri geçersiz sayılıyor. Yani bir işveren olarak çalışanına tek taraflı ceza yazdıysan, ya da bir çalışan olarak sözleşmende böyle bir madde varsa, bu yazıdaki kurallar oraya uygulanmıyor. Ayrı bir konu.
Özet
- İmzalamadıysan: ceza maddesine tavan koy. Tek cümle, en büyük fark.
- İmzaladıysan: teslim anındaki yazışmaya bak. Gecikme cezasıysa ve karşı taraf çekince koymadan kabul ettiyse, elinde sandığından güçlü bir kart olabilir.
- Her iki durumda da: şirket olarak imzalamak yanlış değil, sadece hâkimin indirim yastığını kaldırıyor. O yastığı sözleşmeye kendin koyuyorsun.
Grow Defensibly.
Yukarıdaki üç kart çoğu sözleşme için yeterli: tavanı iste, teslim yazışmasını sakla, cümleyi karşı tarafa götür.
Sözleşmenin tamamının profesyonelce incelenmesini istersen, önce 15 dakikalık kısa bir görüşmede ne tür bir sözleşme olduğunu ve neye ihtiyacın olduğunu konuşalım; kapsamı ve ücreti orada netleştiririz. Görüşme ücretsiz, inceleme ayrı bir iş.
Kaynaklar: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.179 (ceza koşulunun ifa ile ilişkisi, ifayı çekincesiz kabul), m.180 (alacaklının zarara uğramış olmasının şart olmaması), m.182/3 (hâkimin aşırı cezayı kendiliğinden indirmesi), m.27 (ahlaka aykırılık). 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.22 (tacirin indirim isteyememesi). Tacirin ekonomik mahvı halinde cezanın kısmen veya tamamen iptaline ilişkin değerlendirme yerleşik Yargıtay içtihadına dayanmaktadır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Tavan cümlesi ve kontrol listeleri başlangıç noktasıdır; her sözleşme kendi koşullarında değerlendirilmelidir.
This guide is for general information only and does not constitute legal advice. Reading it does not create an attorney-client relationship with Defensible Consultancy. Regulation in these areas changes quickly; seek advice on your specific situation before acting.